Geschreven door: Budi A PAWIRO (Pecinta Budaya Nusantara)

Er is een misverstand dat zich herhaalt telkens als er een uitnodiging is om van de lokale cultuur te houden (of bewust?) Alsof het respecteren van het erfgoed van onze voorouders betekent dat we deze natie uitnodigen om terug te keren naar het leven zoals het Majapahit-tijdperk, het prekoloniale tijdperk, door oude kleren te dragen of vooruitgang op te geven. Dit lijkt geen kritiek, maar eerder een sluwe truc die bewust is gemaakt om het idee van het liefhebben van je eigen cultuur belachelijk te maken. Respect voor de voorouderlijke cultuur betekent niet dat je in het verleden leeft. Wat bedoeld is, is het behouden van de identiteit van de natie: liefde voor lokale kunst, lokaal eten, regionale talen, lokale architectuur, traditionele stoffen en lokale wijsheid die al honderden jaren op de proef is gesteld. Een zelfverzekerde natie schaamt zich nooit voor haar eigen culturele wortels. Zie China. Zie Japan. Zie Zuid-Korea. Ze bouwden moderne industrieën, beheersten technologie en beïnvloedden zelfs de wereldcultuur. Maar het kwam nooit bij hen op dat modern zijn betekende dat ze Westers of Arabisch waren, of een vreemde natie zijn. In plaats daarvan maken ze van hun cultuur een bron van economische kracht, diplomatie en nationale trots. Ironisch genoeg zijn er in Indonesië zelfs mensen die trotser zijn op het dragen van culturele symbolen van andere landen dan op hun eigen cultuur. En beschouw het zonder aarzeling als een bevel van God. De lokale worden als oud beschouwd, terwijl degenen die van buiten komen als nobeler worden beschouwd, ook al komen ze uit de oude cultuur. Dit is duidelijk geen teken van vooruitgang, maar een vertrouwenscrisis als natie. Wanneer de lokale cultuur wordt besproken, is er altijd iemand die zegt: "Dus we moeten zonder shirt zijn zoals de voorouders?" De vraag is geen argument, maar een manier om het probleem te verhullen en in het nauw te drijven. De manier waarop mensen zich vroeger kleedden, was voortgekomen uit de omstandigheden van het tropische klimaat, het milieu en de technologie in hun tijd. Net zoals winterkleding werd geboren in een besneeuwd land, en de kleding van woestijnmensen zich ontwikkelde om de hitte en het zand te weerstaan. Er is geen enkel kledingmodel geboren buiten ruimte en tijd. Er is geen enkel kledingmodel dat geschikt is voor elke situatie. Verrassend genoeg vraagt bijna niemand wanneer Indonesiërs kleding uit vreemde culturen imiteren of ze geschikt zijn voor het Indonesische klimaat. Waar het om gaat, zijn precies de kleding van zijn eigen voorouders. Zo'n dubbele standaard laat zien dat wat wordt beoordeeld niet de functie van de kleding is, maar de oorsprong van de cultuur. Van de Indonesische cultuur houden betekent ook niet dat iedereen elke dag een kebaya, een blangkon of een knot moet dragen. Het is net zo verkeerd om aan te nemen dat iedereen zich moet kleden volgens de cultuur van andere landen. Cultuur is geen museum dat bevroren moet worden, maar een erfgoed dat zich met de tijd blijft ontwikkelen zonder zijn identiteit te verliezen. Hetzelfde geldt voor het religieuze leven. Religieuze waarden zijn universeel, maar de culturele expressie van de samenleving kan variëren. Principes zoals bescheidenheid en eenvoud kunnen zich manifesteren in verschillende vormen van kleding die passen bij hun respectievelijke culturen en omgevingen. Het beschouwen van één kledingmodel uit één regio van de wereld als de enige ware vorm is het mengen van religieuze leerstellingen met bepaalde culturele tradities. (Hoewel religie in feite vol zit met culturele inhoud waar het vandaan komt) Globalisering zou ons opener moeten maken, niet meer een identiteit. Een natie die haar cultuur verliest, wordt een markt voor de cultuur van andere landen. Hij koopt producten van anderen, draagt andermans symbolen, verheerlijkt de geschiedenis van anderen en vergeet zelfs langzaam zijn eigen geschiedenis. Een groot land is zeker geen natie die erin slaagt andere naties na te bootsen. Een groot land is een natie die wetenschap en technologie van over de hele wereld kan absorberen, maar toch overeind staat met een eigen identiteit. Als wij niet degenen zijn die de Indonesische cultuur respecteren, wie dan? En zo niet nu, wanneer dan? Hoe dan? Hoe dan? Persoonlijkheid? Een man? Hoe dan?

Ada kesalahpahaman yang terus diulang setiap kali ada ajakan mencintai budaya lokal (atau sengaja ?)

Seolah-olah menghormati warisan leluhur berarti mengajak bangsa ini kembali hidup seperti zaman Majapahit, zaman pra-kolonial, memakai pakaian kuno, atau meninggalkan kemajuan. Ini sepertinya bukan kritik, melainkan trik licik yang sengaja dibuat agar gagasan mencintai budaya sendiri terlihat konyol.

Menghormati budaya leluhur tidak berarti hidup di masa lalu. Yang dimaksud adalah menjaga identitas bangsa: mencintai seni lokal, makanan lokal, bahasa daerah, arsitektur lokal , kain tradisional, serta kearifan lokal yang telah teruji selama ratusan tahun. Bangsa yang percaya diri tidak pernah malu terhadap akar budayanya sendiri.

Lihat China. Lihat Jepang. Lihat Korea Selatan. Mereka membangun industri modern, menguasai teknologi, bahkan memengaruhi budaya dunia. Namun tidak pernah terpikir oleh mereka bahwa menjadi modern berarti menjadi Barat atau Arab, atau menjadi bangsa lain. Mereka justru menjadikan budayanya sebagai sumber kekuatan ekonomi, diplomasi, dan kebanggaan nasional.

Ironisnya, di Indonesia justru ada sebagian orang yang lebih bangga mengenakan simbol budaya bangsa lain daripada mengenal budayanya sendiri. Dan tanpa ragu menganggap itu sebagai perintah Tuhan. Yang lokal dianggap kuno, sedangkan yang datang dari luar dianggap lebih mulia meskipun dari budaya jadul. Jelas ini bukan tanda kemajuan, tapi krisis kepercayaan diri sebagai bangsa.

Setiap kali budaya lokal dibicarakan, selalu ada yang berkata, "Jadi kita harus bertelanjang dada seperti nenek moyang?" Pertanyaan itu bukan argumen, melainkan cara mengaburkan persoalan dan memojokkan. Cara berpakaian masyarakat masa lalu lahir dari kondisi iklim tropis, lingkungan, serta teknologi pada zamannya. Sama seperti pakaian musim dingin lahir di negeri bersalju, dan pakaian masyarakat gurun berkembang untuk menghadapi panas dan pasir. Tidak ada satu model pakaian yang lahir di luar ruang dan waktu. Tidak ada satu model pakaian pun yang cocok untuk segala situasi.

Anehnya, ketika masyarakat Indonesia meniru pakaian dari budaya asing, hampir tidak pernah ada yang bertanya apakah pakaian itu sesuai dengan iklim Indonesia. Yang dipersoalkan justru pakaian leluhurnya sendiri. Standar ganda seperti ini menunjukkan bahwa yang dinilai bukan fungsi pakaiannya, melainkan asal budayanya.

Mencintai budaya Indonesia juga bukan berarti semua orang harus berkebaya, memakai blangkon, atau bersanggul setiap hari. Itu sama kelirunya dengan menganggap setiap orang harus berpakaian mengikuti budaya bangsa lain. Budaya bukanlah museum yang harus dibekukan, melainkan warisan yang terus berkembang sesuai zaman tanpa kehilangan jati dirinya.

Demikian pula dalam kehidupan beragama. Nilai-nilai agama bersifat universal, tetapi ekspresi budaya masyarakat bisa berbeda-beda. Prinsip seperti kesopanan dan kesederhanaan, dapat diwujudkan dalam berbagai bentuk pakaian yang sesuai dengan budaya dan lingkungan masing-masing. Menganggap satu model pakaian dari satu kawasan dunia sebagai satu-satunya bentuk yang benar berarti mencampuradukkan ajaran agama dengan tradisi budaya tertentu.

(Padahal sebenarnya agama itu penuh dengan muatan budaya tempat asalnya)

Globalisasi seharusnya membuat kita semakin terbuka, bukan semakin kehilangan identitas. Bangsa yang kehilangan budayanya akan menjadi pasar bagi budaya bangsa lain. Ia membeli produk orang lain, memakai simbol orang lain, mengagungkan sejarah orang lain, bahkan perlahan melupakan sejarahnya sendiri.

Bangsa yang besar pasti bukan bangsa yang berhasil meniru bangsa lain. Bangsa yang besar adalah bangsa yang mampu menyerap ilmu pengetahuan dan teknologi dari seluruh dunia, tetapi tetap berdiri tegak dengan identitasnya sendiri. Kalau bukan kita yang menghormati budaya Indonesia, lalu siapa? Dan kalau bukan sekarang, kapan lagi?

Bagaimana? Kepriwek? Kepriben? Pripun? Kumaha?